ΣΚΟΠΟΣ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΜΑΣ
¢Ο σκοπός της εργασίας μας ήταν να ανατρέξουμε στην τοπική μας ιστορία, να γνωρίσουμε τον νομό μας και συγκεκριμένα την παλαιά συνοικία της πόλης μας, γνωστή ως Βαρούσι και τους ναούς της, την ιστορία της και τις ομορφιές της. Να ενημερωθούμε σχετικά με τον μύθο του Σακαφλιά και τον θρύλο του Ασκληπιού. Μέσα από όλα αυτά είχαμε την ευκαιρία να επισκεφτούμε και να ακούσουμε από προσωπικές μαρτυρίες και διηγήσεις ηλικιωμένων και κατοίκων της περιοχής, πως ήταν η ζωή στα παλαιά Τρίκαλα, πριν από εξήντα η εβδομήντα χρόνια, πως περνούσαν την καθημερινότητά τους ακόμα και στα χρόνια του πολέμου και πώς είναι η ζωή σήμερα. Έτσι να συγκρίνουμε την σημερινή της μορφή με την παλαιότερη και να εντοπίσουμε τα σημερινά της προβλήματα.
ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ
Τα Τρίκαλα είναι πόλη της Δυτικής Θεσσαλίας , πρωτεύουσα του Δήμου Τρικκαίων . Η πόλη διασχίζεται από τον ποταμό Ληθαίο , ο οποίος αποτελεί παραπόταμο του Πηνειού . Τα Τρίκαλα , αρχαιότατη πόλη με το όνομα Τρίκκη , που το όφειλε κατα την παράδοση στην ομώνυμη κόρη του μυθικού Αισώπου , γνώρισε αξιόλογη ακμή κατα τους αρχαίους χρόνους . Μια παράδοση θέλει την πόλη πατρίδα του Ασκληπιού.
Στην πρώιμη βυζαντινή περίοδο η πόλη διατηρεί το αρχαίο της όνομα Τρίκκη που μέχρι σήμερα το χρησιμοποιούν οι εκκλησιαστικές αρχές . Ο τόπος Τρίκαλα αναφέρεται πρώτη φορά από την Άννα Κομνηνή. Η εξαιρετική θέση των Τρικάλων είχε ως φυσικό επακόλουθο να γίνει η πόλη κέντρο εμπορικής κίνησης αλλά ταυτόχρονα και στόχος των διάφορων επιδρομών. Γότθους , Ούννους , Σλάβους , Βούλγαρους , Νορμανδούς , Καταλανούς , Φράγκους.
Στην πόλη των Τρικάλων σήμερα θα μπορούσε κανείς να συναντήσει πολλά μουσεία, αξιοθέατα όπως το Κουρσούμ Τζαμί, το Φρούριο , το Ασκληπιείο της αρχαίας Τρίκκης , το λόφο του Προφήτη Ηλία , το Ληθαίο ποταμό την κεντρική γέφυρα , τον Μύλο του Ματσόπουλου και φυσικά την παλιά πόλη Βαρούσι.
Η ονομασία Βαρούσι χρησιμοποιήθηκε σε ολόκληρο το Βαλκανικό χώρο χαρακτηρίζοντας οικισμούς γύρω και έξω από κάποιο κάστρο. Χρησιμοποιήθηκε επίσης σε πολλά μέρη της Ελλάδας για να ονομάσει τις χριστιανικές συνοικίες των Τουρκοκρατούμενων πόλεων. Σχετικά όμως με την ονομασία της λέξης υπάρχουν πολλές εκδοχές. Άλλοι λένε ότι η λέξη είναι ουγγρικής καταγωγής και τη δανείστηκε η Τουρκική γλώσσα και σημαίνει προάστιο.
Ξεχωριστή θέση στην πόλη των Τρικάλων έχει η παλιά και παραδοσιακή συνοικία το Βαρούσι, η οποία εκτείνεται κατά μήκος της ανατολικής πλευράς του φρουρίου.
ΝΑΟΙ ΤΟΥ ΒΑΡΟΥΣΙΟΥ
Οι περισσότερες και παλαιότερές εκκλησίες της πόλης μας βρίσκονται στο Βαρούσι, πολύ κοντα η μια στην άλλη. Ο Άγιος Νικόλαος, η Παναγία Φανερωμένη του 1853, η Αγία Επίσκεψη του 1543, ο Άγιος Στέφανος, οι Άγιοι Ανάργυροι, η Αγία Μαρίνα του 1766, η Αγία Παρασκευή του 19ου αιώνα, ο Άγιος Δημήτριος του 1580, ο Άγιος Ιωάννης Ελεήμονας του 14ου αιώνα, ο Άγιος Ιωάννης Πρόδρομος,o και ο Προφήτης Ηλίας του 1896.
ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΑΓΙΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΥ
Από το 1967 είναι ο μητροπολιτικός ναός των Τρικάλων και βρίσκεται βόρεια της οδού Στρατηγού Σαράφη, δίπλα από τον αρχαιολογικό χώρο και στην νότια άκρη του Βαρουσίου. Είναι ο μεγαλύτερος ναός της πόλης .Θεμελιώθηκε τον Οκτώβριο του 1948 και η πρώτη Θεία Λειτουργία έγινε την Κυριακή Των Βαΐων του 1960. Το σχέδιο του ναού έκανε ο Αθηναίος Στ. Νομικός. Στη θέση του σημερινού υπήρχε άλλος ναός (του 1870), ο οποίος όμως βομβαρδίστηκε από γερμανικά αεροπλάνα στις 15 Απριλίου 1941, Μεγάλη Τρίτη και καταστράφηκε εντελώς.
Η ΠΑΝΑΓΙΑ ΦΑΝΕΡΩΜΕΝΗ
ΓΕΝΕΣΕΩΣ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ
¢Είναι και αυτή μεγάλη τρίκλιτη βασιλική και βρίσκεται στο Βαρούσι, νότια του Φρουρίου, στο τέρμα της οδού 25ης Μαρτίου. Η ανοικοδόμηση της άρχισε το 1849 και τελείωσε το 1853. Έχει ωραίο ξυλόγλυπτο «επιχρυσωμένο» τέμπλο του 1887. Ξυλόγλυπτοι επίσης είναι ο δεσποτικός θρόνος και ο άμβωνας. Στον εξωνάρθηκα του ναού βρίσκεται το παρεκκλήσιo του Αγίου Φανουρίου.
Η αγια επισκεψη
¢Είναι ο μεγαλύτερος, μετά τον ναό του Αγίου Νικολάου, ναός των Τρικάλων. Είναι τρίκλιτη βασιλική και βρίσκεται στο Βαρούσι, ΝΑ του φρουρίου. Η ανέγερσή της άρχισε το 1863 και τελείωσε το 1877.Κτίστηκε από μαστόρους Ζουπανιώτες (από τον Πεντάλοφο Κοζάνης). Εορτάζει στις 21 Νοεμβρίου, εορτή των Εισοδίων της Θεοτόκου. Ήταν για πολλά χρόνια ο μητροπολιτικός ναός των Τρικάλων και σ’ αυτόν έγινε η δοξολογία στις 25 Αυγούστου 1881 κατά την απελευθέρωση της πόλης από τους Τούρκους, κατά την οποία απήγγειλε το ποίημά του «Στ’ αδέλφια μας» ο ποιητής Χρήστος Χρηστοβασίλης. Εντός του ναού υπάρχει το παρεκκλήσιο του Αγίου Στυλιανού. Στην θέση του σημερινού ναού πιθανόν υπήρχε άλλος παλαιότερος ναός της Αγίας Επισκέψεως, στον οποίο μαρτυρείται η λειτουργία σχολείου της «εγκυκλίου παιδεύσεως» στα 1543.
Ιεροσ ναος αγιου στεφανου
Τρίκλιτη βασιλική του 1896 στη θέση παλαιότερου ομώνυμου ναού, ο οποίος αποτεφρώθηκε . Από την πυρκαγιά σώθηκαν μόνο κάποιες εικόνες του 13ου αιώνα. Στον ναό σώζονται σημαντικά κειμήλια. Είχε κτιστεί αρχικά τον 14ο αιώνα από τον Ελληνο-Σέρβο ηγεμόνα Συμεών Ούρεση Παλαιολόγο. Εκεί γίνονται από το 1488 έως το 1739 τα μηνύματα και οι χειροτονίες των επισκόπων που υπάγονται στον μητροπολίτη Λαρίσης, ο οποίος στο διάστημα αυτό είχε έδρα του τα Τρίκαλα. Ο ναό κάηκε το 1882 και ξανακτίστηκε
Ιεροσ ναοσ των αγιων αναργυρων
Βρίσκεται και αυτός στην συνοικία Βαρούσι, ΝΑ του φρουρίου, επί της οδού Αγίων Αναργύρων. Έχει παλιές και ενδιαφέρουσες τοιχογραφίες. Είναι άγνωστο πότε ανεγέρθηκε. Εκ βάθρων ανακαίνιση και ιστόρηση (αγιογράφηση) έγινε το 1575. Στον ναό των Αγίων Αναργύρων υπάρχουν δύο παρεκκλήσια, του Αγίου Ευθυμίου και του Αγίου Σπυρίδωνος.
ΑΓΙΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ
¢Πρόκειται για μια μεγάλη τρίκλιτη βασιλική, η οποία βρίσκεται στην καρδιά του Βαρουσίου. Κτίστηκε το1843. Το 1932 έγιναν στο ναό σημαντικές μεταρρυθμίσεις. Έχει ωραιότατο ξυλόγλυπτο τέμπλο του 1845, άμβωνα και θρόνο, ενώ φυλάσσονται σ’ αυτόν αρκετές παλιές εικόνες προερχόμενες από τον ναό του Αγίου Δημητρίου. Εντός του ναού υπάρχει παρεκκλήσιο του Αγίου Γρηγορίου Νεοκαισαρείας του Θαυματουργού του οποίου λείψανα φυλάσσονται σ’ αυτό.
ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ
Πρόκειται για έναν μικρό ναό με νεότερες προσθήκες, ο οποίος βρίσκεται στη συνοικία Βαρούσι, επί της οδού Αγίων Αναργύρων. Η ανέγερσή του τοποθετείται, όχι με βεβαιότητα, πριν από το 1588.Εχει τοιχογραφίες του 17ου αιώνα, ενώ το τέμπλο του ανακαινίστηκε το 1839.
ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ ΤΟΥ ΠΑΝΤΕΛΕΗΜΟΝΟΣ
Στην συνοικία Βαρούσι, πίσω από τον μεγάλο ναό της Παναγίας Φανερωμένης και μπροστά ακριβώς από τις σκάλες, από τις οποίες ανεβαίνουμε στο φρούριο, υπάρχει ο μικρός μονόκλιτος καμαροσκέπαστος ναός του Αγίου Ιωάννου του Ελεήμονος και Αγίου Παντελεήμονος. Έχει και αυτός ωραίες τοιχογραφίες. Για την χρονολόγησή του δεν υπάρχουν ακριβή στοιχεία, πιθανόν να είναι σύγχρονος του ναού των Αγίων Αναργύρων (τέλος 16ου με αρχές 17ου αι.).
ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΜΑΡΙΝΑΣ
Βρίσκεται στον αυχένα του λόφου του φρουρίου και του λόφου του προφήτη Ηλία. Είναι μονόκλιτη βασιλική. Ο σημερινός ναός έχει ανακαινισθεί το 1924. Τότε προκλήθηκαν σοβαρές αλλαγές στον παλιό ναό. Ο αρχικός ναός, κατά τον Ν. Γιαννόπουλο, κτίστηκε το 1766 και ιστορήθηκε το 1767.
ΤΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ ΤΟΥ ΠΡΟΔΡΟΜΟΥ
Μονόκλιτος καμαροσκέπαστος ναός. Βρίσκεται δυτικά κοντά στο ναό του Αγ. Νικολάου, του οποίου αποτελεί παρεκκλήσιο. Ανεγέρθηκε και ιστορήθηκε (ολοκληρώθηκε με αγιογραφίες) το 1674. Έχει παλιές και καλής τέχνης εικόνες στο τέμπλο, το οποίο έγινε την ίδια εποχή.
ιεροσ ναοσ του προφητη ηλια
¢Στο βόρειο τμήμα της πόλης βρίσκεται ο πευκόφυτος λόφος του Προφήτη Ηλία, με το σταυροειδές εξωκλήσι του Προφήτη Ηλία του έτους 1896.Τιμάται στις 20 Ιουλίου.
ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΣΤΟ ΒΑΡΟΥΣΙ
Όλα τα σπίτια του Βαρουσίου είναι ομοιόμορφα σε Τούρκικο ρυθμό κτισμένα. Τα παλιά χρόνια ξεχώριζαν για την ομορφιά , την αρχοντιά και τη γραφικότητά τους. Είναι χτισμένα μεταξύ 17ου και 18ου αιώνα. Είναι συνήθως τοποθετημένα στο δρόμο και πιο σπάνια η αυλή βρίσκεται στην πρόσοψη. Το σχήμα των περισσοτέρων είναι ακανόνιστο , ορθογωνικό Γ ή Π με πολύ μικρά σκέλη.
ΥΛΙΚΑ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ σπιτια και ΧΡΩΜΑΤΑ
Τα υλικά κατασκευής τους είναι κυρίως ξύλα , καλαμωτές , σοβάς ή πλίνθοι στα διάκενα. Είναι σοβατισμένα και βαμμένα με διάφορα χρώματα . κυρίως ανοικτές αποχρώσεις : λουλακί , ροζ , πράσινο και έχουν κεραμοσκεπαστές στέγες , που είναι επικλινείς με μακριές μαρκίζες που δημιουργούν ίσκιο. Τα επάνω πατώματα προεξέχουν στους δρόμους για να αυξάνουν τον ωφέλιμο χώρο στις αυλές και στα δωμάτια των σπιτιών. Στοιχεία χαρακτηριστικά των σπιτιών που συνθέτουν τη λειτουργία τους είναι . Ελάχιστα από τα σπίτια που είχαν λιθόκτιστα υπόγεια θολωτά για να αποθηκεύσουν τα υπαρχοντά τους , σώζονται. Στον ελληνοϊταλικό πόλεμο το υπόγειο χρησίμευε ως καταφύγιο. Το σαλόνι για λόγους ασφάλειας ή λειτουργικούς δεν είχε παράθυρα προς το δρόμο. Αντίθετα σειρές παραθύρων στον όροφο φωτίζουν το εσωτερικό και επιτρέπουν τη θέα. Η όψη προς την αυλή έχει περισσότερα ανοίγματα. Στο ισόγειο υπάρχουν κυρίως βοηθητικοί χώροι : κελάρια , αποθήκες ξύλων , εργαλείων κ.λ.πΤο ανώι ή χαγιάτι βρίσκεται στον όροφο ο οποίος είναι πολύ βασικός χώρος , γιατί σ’ αυτόν ανοίγονται όλα τα άλλα δωμάτια. Ήταν απλά επιπλωμένο και αποτελούσε το καθημερινό δωμάτιο της οικογένειας. Στη μέση συνήθως είχε ένα μεγάλο τραπέζι της οικογένειας , σε μια γωνιά του τοίχου ήταν ο αργαλειός , σε μια άλλη γωνιά το εικονοστάσι που φώτιζε μια καντήλα κρεμασμένη από το ξύλινο σκαλιστό ταβάνι του χαγιατιού και στο βάθος του δωματίου υπήρχε το τζάκι. Τα δωμάτια στον όροφο είναι ευρύχωρα , ευάερα , ευήλια και διατάσσονται γύρω από το ανώι ή τον κεντρικό κλειστό χώρο. Χαρακτηριστικό είναι το χειμωνιάτικο δωμάτιο.
Τα παράθυρα είναι καφασωτά , περιφραγμένα με κάγκελα συνήθως από τα οποία ήταν δεμένες με σύρμα πολλές γλάστρες με λουλούδια. Η σκάλα προς τον όροφο είναι ξύλινη ή πέτρινη .
Το φρούριο
¢Το Φρούριο της πόλης, που κατασκευάστηκε από τον Ιουστινιανό πάνω στην αρχαία ακρόπολη της Τρίκκης κατά τον 6ο μ.Χ. αιώνα, με τριπλό τείχος. Ανακατασκευάστηκε αργότερα από τους Οθωμανούς, οι οποίοι το 17ο αιώνα τοποθέτησαν και ένα τεράστιο ρολόι πάνω σε πύργο, που συνοδευόταν από μια καμπάνα βάρους 650 κιλών. Το 1936 τοποθετήθηκε άλλο ρολόι από το δήμαρχο Θεοδοσόπουλο και παραμένει έως σήμερα το σήμα κατατεθέν της πόλης. Στο τρίτο διάζωμα του φρουρίου, από τον πάτο ενός πηγαδιού, ξεκινά τούνελ που διέσχιζε το λόφο του Προφήτη Ηλία και κατέληγε στο δρόμο προς Καλαμπάκα. Σήμερα το Φρούριο φιλοξενεί το υπαίθριο θέατρο του Δήμου, ενώ είναι επισκέψιμο το ρολόι με θέα όλη την πόλη.
